یزد اولین شهر خشت‌خام و دومین شهر تاریخی بعد از شهر ونیز ایتالیا می باشد.
استان تاریخی یزد، از جمله استان‌های كشور است كه علاوه بر برخورداری از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، زیارتگاه‌ها و بناهای مذهبی بسیاری را در خود جای داده كه هر یك از این مناطق، سالانه محل حضور صدها گردشگر داخلی و خارجی است.

واژه دخمه

واژه دخمه در فرهنگستان‌های مختلف معانی متعددی همچون گورخانه گبران، سردابه‌ی مردگان ، خانه زیر زمین برای مردگان، گور و گورستان زرتشتیان را دارد.

دخمه زرتشتیان (برج سكوت یا برج خاموشان)
در 15 کیلومتری جنوب شرقی یزد و در حوالی منطقه صفائیه، بر بلندای کوهی رسوبی و کم ارتفاع به نام کوه دخمه، دو عمارت سنگی مدور برج مانند با فضای میان تهی قرار دارد که به دخمه یا دادگاه زرتشتیان مشهور است. یكی قدیمی‌تر به نام مانكجی هاتریا (زرتشتی هندی‌الاصل) و دیگری كه جدیدتر می‌باشد به نام گلستان معروف است كه مربوط به دوره قاجاریه می‌باشد. دخمه گلستان 25 متر قطر دارد و ارتفاع دیوار آن از سطح تپه 6 متر است. دخمه مانكجی نیز 15متر قطر دارد.
در دامنه ضلع شمالی این کوه نیز تعدادی عمارت خشت و گلی، آجری، سنگی و یا ترکیبی از هر سه، مجهز به امکانات رفاهی زمان خود "معروف به خیله" دیده می‌شود. قدیمی‌ترین آثار این محوطه، خیله‌ها و دخمه‌های ضلع غربی است که به دوران صفویه تعلق دارند.

دخمه محلی است که زرتشتیان از دیر باز تا حدود چهل سال پیش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبی خود و طی انجام مراسم ویژه در آن می‌نهادند تا طعمه کرکس‌های کوه‌های اطراف شوند. وسط فضای میان تهی دخمه چاهی وجود دارد که به "استودان" معروف است و استخوان‌های به جای مانده از اجساد را داخل آن می‌ریختند.
زرتشتیان ایرانی به دخمه " دادگاه " می گویند و زرتشتیان هند به آن " دخمو " گویند . اروپائیان آن را " برج سكوت " نامیده اند . چاه وسطی دخمه را زرتشتیان ایران " براده " یا " استه دان " ( = استخوان دان " می گویند . فردوسی " استه دان " را " ستودان " آورده است :

 سرِ جاودان را بِكَندم زِتَن                           سَتُودان ندیدند و گور و كفن

اسدی طوسی نیز می گوید :

ستودانی از سنگ خارا برآر                      زبیرون بر او نام من كن نگار

پس از مدتی و طی مراسمی خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضد عفونی می‌شد و بار دیگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار می‌گرفت. در حقیقت محوطه داخلی دخمه‌ها مانند گورستانی بود که چندین بار از آن استفاده می‌شد.

بعد از این‌ كه "مانكجی لیمجی هاتریا" معروف به "مانكجی صاحب" به عنوان نماینده «انجمن بهبودسازی وضعیت زرتشتیان در ایران» در حدود 140 سال قبل و از طرف پارسیان بمبئی برای بهبود وضع اجتماعی و دینی زرتشتیان به ایران آمد، بعضی از دخمه‌ها تعمیر و نوسازی و دخمه‌های جدیدتری هم ساخته شدند كه مدتی مورد استفاده قرار داشتند. بعدها در تهران از اواسط دهه 1310، در كرمان از دهه 1320 و در یزد از دهه 1340 به بعد دخمه تبدیل به آرامگاه گردید و به كلی فراموش شد.

برخی محققین درباره دخمه‌ها چه نظری دارند؟

 

 

 

• آخرین ویرایش:چهارشنبه 2 اردیبهشت 1388

جاماسپ بیدخش از خاندان هووگوو

 

 

 

جاماسپ بیدخش(حکیم) از خاندان هووگوو، نام یکی از یاران راستین اشوزرتشت در انجمن مغان و فیلسوف پر آوازه و فرزانه ای نام آور در راه اشراق است. وی را از نخستین مفسران مکتب جاویدان خرد(اشراق) نیز بر میشمارند. فرزانه ی بزرگ شهاب الدین سهروردی در اثر گرانسنگ "حکمة الاشراق" جاماسپ حکیم را در کنار فرشوشتر دانا و بزرگمهر بختان، در ردیف فرزانگانی میداند که آموزه های اشراق و فرزانش فرهمندی را چونان که اشوزرتشت آموزش داده بودند.

چنان که از سرچشمه های تاریخی و استوره ای بر میتابد، در ایران باستان دو کس با نام جاماسپ وجود داشته اند، اما در هم آمیخته شدن برخی گزارشها درباره ی این دو شوند(:سبب)آشفتگی در شناسایی آنان شده است.

از این دو یکی جاماسب، برادر قباد یکم ساسانی بود که در روزگار کوتاهی پس از قباد، در ایران فرمانروایی کرد(بین سالهای 496 تا 499 م) و دیگری که هدف ماست، شاگرد و چنانکه در آیین زرتشتی آمده داماد اشوزرتشت و یکی از نخستین گروندگان به دین بهی بود. چنانکه در نسک مذهبی می آید، جاماسپ بیدخش برادر فرشوشتر دانا(Farshushtar hvogva) بودکه هردو پیام رستگاری اشوزرتشت را دریافتند و از روی پاکی به او گرویدند. این دو نمونه ی پرهیزگاری، وزیران کی گشتاسپ کیانی بودند و خود کی گشتاسپ پادشاهی  بود که با آغوش باز دین راستی را از پیامبر خدا پذیرفت. در یشت ها و سروده های مینوی گاهان، از جاماسپ حکیم یاد شده و شخصیت او به گونه ای روشن ستوده می شود.

 

یسنا هات51 بند 18:"جاماسپ دانا از خانواده ی هوگوو که خواستار روشنایی حقیقت است، در پرتو راستی دانش اهورایی را از برای خویش برگزید و در پرتو منش پاک به نیروی مینوی دست یافت. ای هستی بخش یکتا و ای خداوند دانا، بخشش های نامبرده را به ما ارزانی دار تا نسبت به تو دلبستگی پیدا کنیم"

 

یسنا هات 49 بند 9:"...ای جاماسپ حکیم کسانی که با دین و ایمان و دارای وجدانند با راستی و پارسایی پیوستگی داشته و سرانجام از بهترین پاداش(یعنی بهشت) برخوردار خواهند شد."

 

در فروردین یشت بند 103، به فروهر جاماسپ پاک از خاندان هووگوو درود فرستاده می شود.

در بند 68 آبان یشت شرح حالی از جاماسپ حکیم آورده میشود که در نوشته ی پسین تر چون یادگار زریران نیز دیده میشود. نوشته های اسلامی، نژاد جاماسپ حکیم را به منوچهر پیشدادی، پادشاه استوره ای ایران باستان رسانده اند.(تاریخ طبری و تاریخ ابن خلدون). مجموعه ی پیش بینی هایی به او منسوب است که در مورد بسیاری در نوشته های ایران پیش از اسلام آورده شده است(بازگشت به یادگار زریران) این پیشگویی ها در کل درباره ی جنگ گشتاسپ شاه کیانی با ارجاسپ تورانی ، آنچه در رستاخیز رخ میدهد و مدت پادشاهی پادشاهان ایران پس از گشتاسپ.

در شاهنامه نیز از وی سخن به میان آمده، چنانکه در شاهنامه می خوانیم:

بخواند آن زمان شاه جاماسپ را

کجا رهنمون بود گشتاسب را

سر موبدان بود شاه ردان

چراغ بزرگان و اسپهبدان

چنان پاک دین بود و پاکیزه جان

که بودی بر او آشکارو نهان

ستاره شناسی گرانمایه بود

ابا او بدانش کرا پایه بود

به مانند شاهنامه دیگر سرایندگان فارسی زبان چون اوحدی وخاقانی در سروده هایشان، جاماسپ حکیم را ستاره شناس می دانند. زکریا قزوینی نیز جاماسپ حکیم را ستاره شناس(منجم) بر میشمارد.در این باره در نوشته ها و سرچشمه های اسلامی چون طبری و ابن خلدون و ابن اثیر بسیار با این عنوان و نیز آوردن فرنام(لقب) " عالم " برای و روبرو می شویم.در حالی که در سرچشمه های پهلوی پیش از اسلام جملهی " ایاتکار ژاماسپیک " و " یادگار زریران " از جاماسپ حکیم با فرنام " بیدخش " یاد شده است.شمس العلما دستور دکتر جیوانجی جمشید جی مدی در برگردان خویش از کتاب جاماسب نامه(ص80،81) واژه ی " بیدخش " را به حکیم برگردان کرده است. در برخی دیگر ار نسک پهلوی چون گزیده های زاد سپرم از جاماسپ حکیم با فرنام دستور و موبدان موبد یاد شده است...

بر روی تپه ای در پیرامون شیراز(نزدیک جهرم) ، بنایی وجود دارد که آن را آرامگاه جاماسپ حکیم دانسته اند.(زکریا قزوینی ص156، مجمل التواریخ و القصص ص463). البته با توجه به آیین سپردن پیکر درگذشتگان به سنگ و آداب دخمه گذاری در مذهب زرتشتی، در اینکه این آرامگاه جاماسپ حکیم باشد یا جاماسپ ساسانی باید درنگ کرد.درباره ی این بنا فرصت شیرازی با کشیدن تصویری از این آرامگاه، اندازه های آن و سنگ  نبشته ی عربی آن را نیز خوانده است.

اما پیرامون آنچه به عنوان آثار نوشته شده به جاماسپ حکیم باز میگردد باید گفت که جملگی درباره ی ستاره شناسی و دستورهای آن است، جز یکی که درباره ی کیمیاست. با ارزشترین این آثار جاماسپ نامه است که آمیزه ای است از دستورهای ستاره شناسی و پیش بینی های  جاماسپ حکیم، که دو نوشته ی پازند(فارسی) و عربی از آن وجود دارد. از متن پازند که خود نگارش های گوناگونی دارد نوشته های خطی بسیاری مانده است. دستور دکتر جیوانجی مدی باور دارد که برخی از آنها از عربی برگردان شده باشند. یکی از نگارشهای فارسی این جاماسپ نامه در 1312 به کوشش دستور دکتر مدی در بمبیی چاپ سنگی شده است.

جاماسپ نامه ی منظومی نیز وجود دارد که به خواجه نصیر الدین توسی منصوب میدارند.شاه نعمت الله  ولی ، صوفی و سراینده (درگذشت 834)، نیز منظومه ای سروده استبا نام "احکام طالع سالها از زیج جاماسپ".

از متن عربی جاماسپ نامه نیز نسخه هایی بر جای مانده است که البته همانند متن فارسی، چند نگارش با تفاوتهایی بسیار از آن وجود دارد.ترزبان(مترجم) یکی از این متنهای عربی که در سده ی هفتم می زیسته " بدر الدین محمد بن ابی بکر فارسی" است، وی می نویسد که کتاب خود" طراز الدهر فی اسرار الخلق و الامر فی الاحکام الجاماسیه علی القرانات العلویه" را از پهلوی به عربی برگردان کرده است. از این رساله تا کنون دو نسخه شناسایی شده است. دیگر ویرایش عربی جاماسپ نامه با نام " احکا القرانات و ما یحدث فیها" است که از آن چند نسخه بر جای مانده است. رساله ای منسوب به جاماسپ حکیم در موضوع کیمیا نیز به فارسی و عربی موجود است. عنوان رساله ی عربی "رساله ی جاماسب الی اردشیر فی السر المکتوم" است و رساله ی فارسی با نامهای گوناگونی از جمله جاماسپ نامه، رساله ی تدبیر و رساله ایدر کیمیا شناسانده شده است که البته در این نوشته مورد توجه ماست. در این کتاب سخن از مکاشفه ها و پیشگویی های رخدادها به ویژه رخدادهای پایان جهان از زبان جاماسپ حکیم می پردازد و بنیان اصلی آن پرسش و پاسخی است که میان گشتاسپ شاه وجاماسپ حکیم است و جاماسپ در چارچوب پیشگویی هایی از راز زمانهای گوناگون پرده بر میدارد. از آمیختگی سخنان این کتاب جاماسپ نامه با پیشگویی های مطرح شده در کتابی مشابه به نام یادگار جاماسبی میتوان به روایت نسبتا کاملی از پیشگویی های منسوب به جاماسپ حکیم دست یافت. این گونه بر می آید که دو بخش پایانی این کتاب شباهت بسیاری به روزگار کنونی دارد و کم و بیش بیانگر نگرانی های فرزانگان و دین ورزان از آینده ی ، مردمان و آموزه های دین است. تو گویی ایشان روزگار امروز را می دیده اند و در این روزگار می زیسته اند.

 

جاماسپ حکیم می فرماید:« که این دین هزار سال روا باشد پس از آن مردمانی که اندر آن هنگام باشند همه به مهر دروجی (پیمان شکنی) ایستند. با یکدیگر کین و رشک و دروغ کنند.

مردم به اوارونی (رذیلت) و دروغ گردند و هر آنچه که گویند یا کنند به سود خودشاه باشد، از ایشان کردار نیکو زدوده شود. بیدادی به این ایرانشهر و دهبدان بار گران رسد و مقادیر زرین و سیمین و نیز بسی گنج خواسته انبار کنند.

روزی رسد که گنج و خواسته این سرزمین به دست دشمن انیرانی رسد و مرگ بی زمانه و زود هنگام بسیار شود و ایرانشهر به دست آن دشمنان رسد و انیران(بیگانگان) اندر ایرانیان گمیزند(اختلاط کنند) چنانکه ایرانی از ناایرانی پیدا نباشد.

به آن هنگام بد، توانگران را از درویشان فرخنده تر دارند و درویشان خود فرخنده نباشند و آزادگان و بزرگان به زندگی بی مزه رسند ایشان را مرگ چنان خوش نماید که پدر و مادر را از دیدن فرزندان و مادر را به کابین دختر باشد. دختری که زایند به بها فروشند و به راه بدکارگی و پدرو مادر را زند و اندر زندگی کدخدایی را از ایشان جدا کند و برادر کهتر، برادر مهتر را ارجی نباشد و خواسته ازش بستاند و برای به دست آوردن خواسته، زور و دروغ گوید و زن شوی خویش را به مرگ ارزان بدهد(محکوم به مرگ کند) و مردمان نامرد ناپیدا(گمنام) به پیدایی رسند و زور گواهی ناراست و دروغ فراخ شود.

شب با یکدیگر نان و می خ.رند و به دوستی روند و روز دگر به جان یکدگر چاره سازند و بد اندیشند. و در آن هنگام آنکه را فرزند نیست فرخ دارند و آن را که فرزند است به چشم خوار دارند و بسیاری از مردم به اوزدهکی( دربدری) و بیگانگی و سختی رسند. روز به روز نباتات بر خاک زمین کمتر شود و بوم گزندک(زمین لرزه) بسیار بباشد و بسی ویرامی کند و باران بی موقع ببارد و بی سود باشد آنچنان که مردم را به تنگی آورد.

و دبیر را از نوشتن بد آید و هرکس از گفت و گفتار نوشته و پیمان باز ایستد و هرکس اندک بهی(رفاه) دارد آن را مایه سربلندی خود داند و حکیم درویش بی جایگاه باشد. بندگان به راه آزادگان روند هرچند آزادگی به تنشان میهمان نباشد(تهی از آزادگی باشند) مردم برنا زود پیر شوند و هرکس از کردار بد خود شاد باشد ستمگر و زراندوز را نیک دارند و فرزانه و مردم بهدین را دیو دارند.

مردمی که بدان زمان زایند از آهن و روی سخت تر باشند وگرچه از خون و گوشت باشند همانگونه از سنگ سخت تر باشند. آتش شادی ایرانشهر به انجام افسردگی رسد و خواسته(مال)به دست انیران و دروندان رسد و همه بی دین باشند و تظاهر به دین کنند و اندر آن هنگام بد، مهر و آزرم را ارجی نباشد و ایشان را مهتر از کهتر و کهتر از مهتر پیدا نباشد...!؟»

 

باید گفت که متن جاماسپ نامه به این سادگی به روزگار ما نرسیده است، چنانکه از نامه شهریار صندل «مورخه اردیبهشت ماه 1019 یزدگردی» ضبط و در کتاب روایات دستور داراب هرمزدیار بر می آید، شاه عباس صفوی برای گرفتن کتاب جاماسپ نامه، ظلم و ستم فراوان نسبت به زرتشتیان روا داشت و در نهایت سنگدلی دو تن از دین دستوران را هم به شهادت رساند و ناجوانمردانه بسیاری از نسک های مذهبی را چپاول و نابود ساخت.

 

یاری نامه:

1.جاماسپ نامه، گزارش و ویرایش شمس العلما دستور دکتر جیوانجی جمشید جی مدی ، چاپ بمبیی 1312       

2.یادگار زریران، برگردان و آوانویسی دکتر ماهیار نوابی                                                                      

3. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، دکتر احمد تفضلی، به کوشش دکتر ژاله آموزگار1376                           

4. گزیده های زادسپرم، برگردان دکتر محمد تقی راشد محصل، 1366                                                      

5. یادگار زریران، متون پهلوی[برگردان و آوانوشت]، گردآوری دستور جاماسب منوچهر جی جاماسب آسانا، به کوشش سعید عریان،1371

 

برگرفته از :

هفته نامه خبری فرهنگی امرداد

 

• آخرین ویرایش:جمعه 23 اسفند 1387

 

 

هخامنشیان همچون نیاکان خود عادت به كوچ كردن داشتند ، و معمولاً همه سال را در یك جا به سر نمی‌بردند، بلكه بر حسب اقتضای آب‌و‌هوا، هر فصلی را در یكی از پایتخت‌های خود سر می‌كردند. در فصل سرما ، در بابل و شوش اقامت داشتند ، و در فصل گرمی ِهوا به همدان می‌رفتند كه در دامنه كوه الوند بود و هوای تازه و خنكی داشت .
این سه شهر « پایتخت » به معنی اداری و سیاسی و اقتصادی بودند، اما دو شهر دیگر هم بودند كه « پایتخت آئینیِ » هخامنشیان به شمار می‌رفتند، یكی پاسارگاد كه در آن‌جا آیین و تشریفات  تاجگذاری شاهان هخامنشی برگزار می‌شد، و دیگری « پارسَه » كه برای پاره‌ای تشریفات دیگر به كار می‌آمد.

این دو شهر « زادگاه » و « پرورشگاه » و به اصطلاح « گهواره » پارسیان به شمار می‌رفت، و گور بزرگان و نام‌آوران آنان در آن‌جا بود و اهمیت ویژه‌ای داشتند؛ به عبارت دیگر، این‌ها مراكز مذهبی ایرانیان هخامنشی بودند، مانند اورشلیم و واتیكان، كه نظر به اهمیت آیینی خود، مركز ثقل بسیاری از حوادث بوده‌اند. البته از این دو تخت‌جمشید بیش‌تر اهمیت داشته است و به همین دلیل، اسكندر مقدونی آن را به عمد آتش زد تا گهواره و تكیه‌گاه دولت هخامنشی را از میان ببرد.

نام راستین این شهر پارْسَهْ بوده است كه از نام قوم پارسی آمده است و آنها ایالت خود را هم به همان نام پارس می‌خواندند. پارسه به همین صورت در سنگ نوشته خشیارشا بر جرز درگاهای « دروازه همه ملل » نوشته شده است، و در لوحه‌های عیلامی مكشوفه از خزانه و باروی تخت‌جمشید هم آمده است. یونانیان از این شهر بسیار كم آگاهی داشته‌اند، به دلیل این كه پایتخت اداری نبوده است، و در جریان‌های تاریخ سیاسی، كه مورد نظر یونانیان بوده، قرار نمی‌گرفته. به علاوه، احتمال دارد كه به خاطر احترام ملی و آئینی شهر پارسه، خارجیان مجاز نبوده‌اند به مكان‌های مذهبی رفت‌‌ وآمد كنند و در باب آن آگاهی‌هایی به دست آورند؛ همچنان  كه تا پایان دوره قاجار، سیاحان اروپایی كم‌تر می‌توانستند در باب مشاهد و امام‌زاده‌های ایرانی تحقیق كنند. بعضی گمان كرده‌اند كه در برخی از نوشته‌های یونانی از پارسه به صورت پارسیان «persain» و یا شهر پارسیان نام رفته است، اما این گمان مبنای استواری ندارد.

پِرسِه پُلیس ( پرسپولیس )

نام مشهور غربی تخت‌جمشید ، یعنی پِرْسِهْ پُلیْس (Perse Polis) ریشه غریبی دارد. در زبان یونانی، پْرسهْ‌پُلیْس و یا صورت شاعرانه آن پِرْسِپ‌ْتوُلیْس Persep tolis لقبی است برای آِتِنه، الهه خرد و صنعت و جنگ، و «ویران‌كننده شهرها» معنی می دهد.این لقب را آشیل، شاعر یونانی سده پنجم ق.م. در چكامه مربوطه به پارسیان، به حالت تجنیس و بازی با الفاظ، در مورد «شهر پارسیان» به كار برده است (سُوكنامه پارسیان، بیت 65). این ترجمه نادرست عمدی، به صورت ساده‌‌ترش، یعنی پرسه پلیس، در كتب غربی رایج گشته و از آن‌جا به مردم امروزی رسیده است.  خود ایرانیان نام «پارسه» را چند قرن پس از برافتادنش فراموش كردند چون كتیبه‌ها را دیگر نمی‌توانستند بخوانند و در دوره ساسانی آن را «صدستون» می‌خواندند. البته مقصود از این نام، تنها كاخ صدستون نبوده است، بلكه همه بناهای روی صفه را بدان اسم می‌شناخته‌اند. در دوره‌های بعد، در خاطر ه مردم فارس، «صدستون» به «چهل‌ستون» و «چهل‌منار» تبدیل شد. جُزَفا باربارو، از نخستین اروپاییانی كه این آثار را دیده است (سال 1474 میلادی)، آن را ِچْل‌‌مِنار (چهل‌منُار) خوانده است. پس از برافتادن هخامنشیان خط و زبان آنها نیز بتدریج نامفهوم شد و تاریخ آنان از یاد ایرانیان برفت، و خاطره‌‌ شان با یاد پادشاهان افسانه‌ای پیشدادی و نیمه تاریخی كیانی درهم آمیخت، و بنای شكوهمند پارسه را كار جمشید پادشاه افسانه‌ای كه ساختمان‌های پرشكوه و شگرف را به او نسبت می‌دادند دانستند و كم‌كم این نام افسانه‌ای را بر آن بنا نهادند.

صفه‌ ی پارسه

تخت‌جمشید بر روی صفه‌ای بنا شده است كه كمی بیشتر از یكصد و بیست‌و پنج ‌هزار متر مربع وسعت دارد. خود صفه برفراز و متكی به صخره‌ای است كه از سمت شرق پشت به كوه‌ میترا یا مهر (= كوه رحمت) داده است و از شمال و جنوب و غرب در درون جلگه مرودشت پیش رفته و شكل آن را می‌توان یك چهار ضلعی دانست كه ابعاد آن تقریباً چنین است: 455 متر در جبهه غربی ، 300 متر در طرف شمالی ، 430 متر در سوی شرقی و 390 متر در سمت جنوبی كتیبه بزرگ داریوش بر دیوار جبهه جنوبی تخت، صریحاً گواهی می‌دهد كه در این مكان هیچ بنایی قبل از وی موجود نبوده است.

كارهای ساختمانی تخت‌جمشید به فرمان داریوش بزرگ در حدود 518 ق.م آغاز شد. اول از همه می‌بایست این تخت بسیار بزرگ را برای برآوردن كوشك شاهی آماده سازند: بخش بزرگی از یك دامنه نامنظم سنگی را مطابق نقشه معماران، تا ارتفاع معینی كه مورد نظرشان بود، تراشیدند و كوتاه و صاف كردند و گودیها را با خاك و تخته‌سنگ‌های گران انباشتند، و قسمتی از نمای صفه را از صخره طبیعی تراشیدند و بخشی دیگر را با تخته‌سنگ‌های كثیرالاضلاع كوه پیكری كه بدون ملاط بر هم گذاشتند برآوردند و برای آن‌كه این سنگ‌های بزرگ بر هم استوار بمانند آن‌ها را با بست‌های دم چلچله‌ای آهنی به هم پیوستند و روی بست‌ها را با سرب پوشانیدند (این بست‌های فلزی را دزدان و سنگ‌ربایان كنده و برده‌اند؛ تنها تعداد كمی از آن‌ها را بر جای مانده‌اند). این تخته سنگ‌ها یا از سنگ آهكی خاكستری رنگی است كه از كوه و تپه‌های اطراف صفه استخراج می‌شده و یا سنگ‌های آهكی سیاهی شبیه به مرمر است كه از كانهای مجدآباد در 40 كیلومتری غرب تخت‌جمشید می‌آورده‌اند. خرده سنگ‌ها و سنگ‌های بی‌مصرف حاصل از تراش و تسطیح صخره را نیز به درون گودها ریختند. شاید در همین زمان بوده است كه با آب انبار بزرگ چاه مانندی در سنگ صخره و در دامنه كوه‌ مهر (= كوه رحمت) به عمق 24 متر كندند. 

پس از چند سال، صاف كردن صخره طبیعی و پر كردن گودی‌ها به پایان رسید و تخت هموار گشت. آن‌گاه شروع به برآوردن شالوده بناها كردند و در همان زمان دستگاه آب دَركُنی تخت‌جمشید را ساختند بدین معنی كه در دامنه آن قسمت از كوه رحمت كه مشرف بر تخت است آبراهه‌هایی كندند و یا درست كردند، و سر این آبراهه‌ها را در یك خندق بزرگ و پهن، كه در پشت دیوار شرقی تخت كنده بودند، گذاشتند تا آب باران كوهستان از راه آن خندق به جویبارهایی در جنوب و شمال صفه راه یابد و به دَر رَوَد. بدین‌گونه خطر ویرانی بناهای روی تخت‌ ناشی از سیلاب جاری از كوهستان از میان رفت، اما بعدها كه این خندق پُر شد آب باران كوهستان قسمت اعظم برج و باروی شرقی را كند و به درون  محوطه كاخ‌ها ریخت و آن‌ها را انباشت، تا این كه در هفتاد سال گذشته؛ باستان‌شناسان این خاك‌ها را بیرون ریختند و چهره بناها را دوباره روشن  ساختند. بر روی خود صفه، آبراهه‌های زیرزمینی كنده‌اند كه از میان حیاط و كاخ‌ها می‌گذشت و آب باران سقف‌ها از راه ناودان‌هایی كه مانند لوله بخاری و با آجر و ملاط قیر در درون دیوارهای ستبر خشتی تعبیه كرده بودند، وارد آبراهه‌های زیرزمینی می‌شد و از زیر دیوار جنوبی به دشت و خندقی در آن جا می‌رسید. هنوز قسمت‌هایی از این آبراه‌های زیرزمینی و ناودان‌های درون دیوارها را در گوشه‌و‌كنار تخت‌جمشید می‌توان یافت. هم اكنون  نیز آب باران‌های شدید زمستانی از این آبراه‌ها به در می‌رود.

نگاهی کوتاه بر بخش های مختلف پارسه

1. پلکان ورودی

در قسمت غربی صفه برای دسترسی به بالای صفه، پلکان دو طرفه عظیمی ساخته شده که شبیه دو بازو برای به آغوش گرفتن میهمانان است ، در هر طرف 110 پله ، که 63 پله از سطح دشت به یک پاگرد منتهی و از پاگرد تا روی صفه 43 پله ساخته شده است.هر پلکان 10 سانتیمتر ارتفاع،38 سانتیمتر پهنا و 690 سانتیمتر طول دارد در کناره پلکان کنگره داری ساته شده است و هر چند پله از یک قطعه سنگ بزرگ تراشیده شده است.

2.دروازه ملل

پس از بالا رفتن از پلکان، دروازه ملل اولین بنایی است که توجه را به خود جلب می کند. این بنا شامل تالار مربع وسیعی است که بر روی چهار ستون استوار شده است و دارای سه درگاه به طرف غرب، شرق و جنوب است. دو طرف درگاه غربی مزین به نقش دو گاو بسیار بزرگ و دو طرف درگاه غربی مزین به مجسمه دو گاو بالدار با سر انسان است. بر روی جرزهای این دروازه چهار کتیبه سه زبانه توسط خشایار شا نقش شده است که در آن خشایارشا به نیایش اهورامزدا و شرح اقدامات خود می پردازد.

3.کاخ آپادانا

ساخت آپادانا به فرمان داریوش بزرگ آغاز و توسط خشایارشا به اتمام رسید. این کاخ مشتمل بر یک تالار مرکزی با 36 ستون و سه ایوان هر کدام با 12ستون در شمال،شرق و غرب و تعدادی اتاق در چهار گوشه و ضلع جنوبی است،ارتفاع ستون های این تالار و ایوان های آن با سر ستون بیش از 19 متر است.در جبهه شمالی و شرقی تالار آپادانا دو پلکان ساخته شده که هر پلکان با چهار ردیف پله به ایوان دسترسی پیدا می کند،بدنه این پلکانها مزین به نقوش بزرگان هخامنشی،سربازان جاویدان و نمایندگان ملل تابعه (هدیه آوران) است.

4.کاخ سه دروازه(کاخ مرکزی یا تالار شورا)

کاخ سه دروازه از نظر موقعیت در مرکز کاخهای تخت جمشید واقع شده است.این کاخ دارای یک پلکان دو طرفه در جبهه شمالی است که بر روی آن نقش بزرگان مادی و هخامنشی به صورت مجزا از هم در حال بالا رفتن از پله ها حجاری شذه است.این کاخ دارای دو ایوان با دو ستون و یک تالار با چهار ستون است که بر روی در گاههای آن نقش پادشاه هخامنشی حجاری شده و تعدادی اتاق نیز در طرفین تالار ساخته شده است.سر ستون های این تالار تنها سر ستونهایی هستند که به شکل سر انسان حجاری شده اند.

5. كاخ « ج »

در جنوب كاخ آپادانا و شرق كاخ داریوش و غرب كاخ سه دری یا تالار شورا، كاخی روی كوه ساخته شده بود كه امروزه آثار كمتری از آن مانده است.

6.کاخ تچر ( تالار آیینه )

این کاخ، کاخ اختصاصی داریوش می باشد که شامل یک تالار مرکزی با 12 ستون و یک ایوان 8ستونی،دوتالار چهار ستونی در پشت تالار مرکزی و تعدادی اتاق کوچکتر در طرفین است.بدنه در گاهها دارای نقوش برجسته با محوریت پادشاه است
(دلیل نامگذاری این تالار به آینه صیقل بودن سنگها است به گونه ای که تصاویر را منعکس می کند)

7. كاخ «ه»

پلكان نقش دار دو سویه، ورودی كاخ « ه » است. امروزه این پلكان تخریب شده است. نقش های پلكان شامل دو گروه 16 نفره نیزه دار پارسی است كه در دو سوی كتیبه ای به زبان فارسی باستان ایستاده اند و پشت سر هر گروه، همان كتیبه تكرار شده است.

8. جان پناه شاخدار

9.کاخ هدیش

کاخ هدیش کاخ اختصاصی خشایار شا است که ابعاد آن از کاخ داریوش بزرگتر می باشد و شامل یک تالار مرکزی با 36ستون،یک ایوان 12 ستونه،دو تالار 4 ستونی و تعدادی اتاق در طرفین است.بر روی درگاههای این کاخ نیز نقش پادشاه حجاری شده است.از ویژگی های این کاخ وجود نقش برجسته درون طاقچه ها است که با سایر بناها تفاوت دارد.

10. کاخ اختصاصی یا كاخ « د »

در شرق كاخ خشایارشاه، محوطه روبازی وجود دارد كه اندازه ی آن 45×40 متر و سطح آن 5/2 متر پایین تر از كاخ خشایارشاه است. در این محوطه، اتاق های باریكی وجود داشت. از این كاخ امروزه چیزی باقی نمانده است.

11.مجموعه بناهای اندرونی

این مجموعه که در ارتباط با کاخ هدیش بوده توسط خشایارشا ساخته شده و شامل مجموعه ای از اتاقها و تالارها با ابعاد متفاوت می باشد که به وسیله راهروهایی از هم جدا می شوند. تالار اصلی و بخش از مجموعه توسط هرتسفلد بازسازی شده و هم اکنون بخش اداری و موزه تخت جمشید در آن قرار دارد.

12.خزانه

یکی دیگر از مهم ترین بخشهای مجموعه تخت جمشید خزانه می باشد که از نظر ساختاری متفاوت با سایر بناهای مجموعه است. خزانه شامل دو تالار بزرگ 100 ستونی و 99 ستونی، یک تالار 20ستونی و تعدادی تالار و اتاقهای کوچکتر است که پیرامون تمامی آنها را یک حصار مستحکم در بر گرفته.تنها یک راه دسترسی برای رسیدن به داخل در حصار ایجاد شده که این موضوع نشانگر ارزش و ضرورت حفظ اموال داخل تالارها و اتاقها بوده است.

13.کاخ صد ستون(تالار تخت)

تالار تخت را می توان دومین بنای با اهمیت مجموعه تخت جمشید بعد از تالار آپادانا دانست که شامل یک نالار مرکزی با100 ستون سنگی،یک ایوان 16 ستونه،4 درگاه اصلی و چهار درگاه  فرعی و دالانهای طویل در سه طرف کاخ است.بر روی دو طرف درگاههای شمالی و جنوبی نقش پادشاه نشسته بر تخت بر روی دست نمایندگان ملل تابعه حجاری گشته و بر روی بدنه در گاههای شرقی و غربی نقش پادشاه در حال نبرد با حیوانات افسانه ای دیده می شود.تالار مرکزی این کاخ وسیع ترین تالار تخت جمشید است و از نظر اهمیت بعد از تالار آپادانا دومین کاخ مجموعه است.در انتهای حیاط این کاخ دروازه ای نا تمام مشابه دروازه ملل وجود دارد که وضعیت آمن می تواند روند ساخت بناهای مجموعه را نشان دهد.

14. جایگاه سپاهیان

در شرق تخت جمشید، حدفاصل بین كوه  و بناهای اصلی، در شرق كاخ صد ستون، ساختمان هایی مشتمل بر تعدادی تالار و ایوان با جرزهای خشتی مكعبی وجود دارد كه با توجه به اشیایی كه در آن كشف شده، به احتمال زیاد قراول خانه و محل استقرار پاسداران و نگهبانان مخصوص كاخ ها بود. به نظر می رسد كه قراول خانه جایگاه نگه داری و توقف ارابه ها و اسب های سلطنتی و نُجبا بود و خیابانی كه به عرض متوسط 9 متر در تمام طول شرقی تخت جمشید و دامنه كوه كشید شده، محل عبور این گردونه ها بود.

15.دروازه ی ناتمام

این دروازه كه كار ساختمانی آن شروع شد اما به پایان نرسید، در انتهای خیابان سپاهیان و در شمال حیاط صد ستون قرار دارد. از آنجا كه كارهای ساختمانی و حجاری این بخش ناتمام ماند به كاخ ناتمام یا دروازه ی ناتمام مشهور شده است. این ساختمان مشتمل بر یك تالار چهار ستونی و دو اتاق برای نگاهبانان است. آثار باقی مانده در این بخش چگونگی كار ساختمانی در مجموعه ی عظیم تخت جمشید را روشن می سازد. ابتدا تخته سنگ ها به دو شكل  استوانه و مكعب به داخل محوطه حمل می شد، سپس سنگ ها به كمك داربست های چوبی عظیم و قرقره و طناب بالا كشیده می شد و در جای خود نصب می گردید و در مرحله ی بعد كار تراش اصلی از قسمت بالای سنگ شروع می شد و در پایین خاتمه می یافت.
چهره و سم گاو كه به صورت نیمه كاره در جرز ( دیوار اطاق و ایوان ، پایه ی ساختمان كه از سنگ و آجر سازند)
دروازه ناتمام رها شده است، نشان می دهد كه هنگام حمله ی اسكندر به تخت جمشید، هنوز كارگران در این قسمت مشغول كار بودند.
در شمال دروازه ناتمام و بخشی كه به دیوان سرا شهرت داشت، سی هزار لوح گلی به خط ایلامی مشتمل بر پرداخت های دولتی به كارگران و خدمتگزاران و مأموران دیگر به دست آمده است. در این لوح ها كه در نوع خود بی نظیرند، مدت كار، مبلغ دستمزد، چگونگی پرداخت و در چند مورد حتی پرداخت مساعده به كارگران نیز قید شده است.

16. آرامگاهها

در دامنه کوه میترا یا مهر 2 آرامگاه در دل کوه حجاری شده که همه ی بخش های آنها همگون هستند ، پادشاه را کمان در دست ایستاده بر سکویی سه پله ای نشان می دهد که در مقابل او آتشدان و قرص خورشید در حالی که نقش گوی بالدار ( فروهر ) در قسمت بالای تصویر حجاری شده دیده می شود.این صحنه بر روی تختی نشان داده شده که بر دست نمایندگان ملل تابعه امپراطوری حمل می شود.پایین ین نقش نمای کاخهای هخامنشی با چهار ستون دیده می شود که در وسط آن درب آرامگاه می باشد این دو آرامگاه منسوب به اردشیر دوم و سوم است.در آرامگاه منسوب به اردشیر دوم 6 قبر و آرامگاه  منسوب به اردشیر سوم دو قبر در سنگ حجاری شده. در قسمت جنوبی مجموعه تخت جمشید آرامگاه نا تمامی دیده می شود که به داریوش سوم نسبت داده شده است، از سایر آثار مجموعه تخت جمشید می توان به چاه سنگی ، باروی تخت جمشید ، محل نگهبان ، خیابان سپاهیان کاخ ج ،کاخ اچ و محل کشف لوح های گلی اسناد تخت جمشید اشاره کرد.

17. خیابان سپاهیان

این خیابان كه 92 متر طول و نزدیك 10 متر عرض دارد، دروازه ی ملل را به دروازه ی ناتمام و ایوان شمالی كاخ صد ستون مرتبط می سازد. در دو طرف این خیابان فرورفتگی های طاقچه مانند به تعداد زیاد و به صورت چند لبه، به فاصله 7 متر از هم وجود داشت كه اكنون به صورت پی با كاهگل پوشانده شده اند. احتمالاً این فرورفتگی ها جایگاه سربازان و افسران، هنگام تشریفات بود. دیوار سمت راست دیوار اتاق هایی است كه حیاط آپادانا را از خیابان سپاهیان جدا می كند. این اتاق ها احتمالاً محل استقرار نگهبانان كاخ بود. دیوار سمت چپ، دیوار اتاق هایی است كه محل استقرار حُجاران و بخشی از كارگاه حجاری بود. در انتهای خیابان ، قطعات ستون هایی كه برای دروازه ناتمام در حال حمل بود، مشاهده می شود.

18. کارگاه

19. چاه سنگی

روبه روی شمال شرقی خزانه، در ارتفاع 22 متر از سطح آن، چاهی به صورت مربع كه هر ضلع آن 70/4 متر است با ژرفای 26 متر قرار دارد. این چاه را در زمان ساخت تخت جمشید حفر كردند. اطراف چاه، راه آب باریكی كنده شده تا آب باران كوه را به آن هدایت كند. تردیدی نیست كه پس از پر شدن چاه و لبریز شدن آن، آب اضافی به خندقی منتقل می شد. با توجه به این كه این چاه راهی به خارج ندارد و منفذی هم در ته یا بدنه آن موجود نیست، مسلم است كه برای نگه داری آب آشامیدنی تخت جمشید به كار می رفت. حفر این چاه از شاهكارهای دوره ی هخامنشی است.

آثار بیرون از صفه تخت جمشید

آثار بیرون از صفه ی تخت جمشید شامل یك تخته سنگ حوض مانند به ابعاد 68/5 متر در 85/4 متر به صورت تقریباً چهارگوش و ژرفای 15/2 متر و آثار باقی مانده از یك كاخ دیگر است. از آنجا كه قسمت درونی این سنگ به صورت شیب دار تراشیده شده، دیدگاه های گوناگونی در مورد آن ابراز شده است. احتمال بیشتر بر آن است كه این تخته سنگ بزرگ برای ساخت سر در به محل آورده شده باشد.

 

 

 

 

• آخرین ویرایش:شنبه 21 دی 1387

• آخرین ویرایش:جمعه 22 آذر 1387

         مجموعه نگاره های كال جنگال در طول دره ای به همین نام و در فاصله حدود 35 كیلومتری جنوب غرب بیرجند در رشته كوه باقران پراكنده اند . این نگاره ها شامل تصاویر و كتیبه های مربوط به دوره اشكانی است .  تصویر اول شامل تصویر جنگ یك مرد پارتی با یك شیر است كه كمی كوچكتر از اندازه طبیعی ترسیم شده است . در بالای این تصویر كتیبه ای پهلوی در دو سطر دیده می شود . تصویر دوم ، تصویر سر یك مرد پارتی به حالت نیم رخ  است . در زیر  این تصویر نیز كتیبه ای پهلوی در یك سطر نگاشته شده است  مهمترین بخش كتیبه ها ، شامل هفت سطر كتیبه پهلوی است كه بر روی دو تخته سنگ كه در كنار هم قرار دارند نگاشته شده اند متاسفانه به دلیل پوسته شدن لایه سنگ این كتیبه ها به شدت در معرض تخریب قرار دارند . در این محل سه تصویر و 9 تا 10 كتیبه  مشاهده می شود كه به شرح زیر به توصیف آن بسیار مختصر می پردازد :

الف ) تصویر مردی در جدال با شیر :   این تصویر در حدود 164 سانتی متر طول و 123 سانتی متر عرض دارد و برروی تخته سنگ سیاه و صیقل خورده ای حك شده است . در این تصویر مرد جنگجو دست راست به كمر زده و با دست چپ با شیر مبارزه می كند . استاد صادق كیا متن  21 جرف كه در دو سطر و در مقابل تصویر مرد جنگجو بر روی تخته سنگ نوشته شده چنین ترجمه كرده اند  :  ( پدر اردشیر نخور شهربان ) یا  (‌من اردشیر پسر شاپور شهربانم )‌ شاید بر اساس همین تصویر نام این محل را كال جنگال نامیده اند . زیرا  در گویش بیرجند كال به معنای چال و گودی و جنگال به معنی جنگ و جنگجو می باشد.

ب)‌ پیكره و نوشته ای كه نیمی از آن  از بین رفته است  :  این پیكره در حدود 130 متر از پیكره تصویر مردی در جدال با شیر فاصله دارد  طول این تصویر 250 سانتی متر و عرض آن حدود 195 سانتی متر است . یازده حرف از نوشته این تصویر به جا مانده , كه استاد صادق كیا این حروف را نام صاحب این پیكره دانسته اند .

پ) یك سطر كه دارای 6 حرف  و به طول 42 سانتی متر می باشد و بر روی یك تخته سنگ كه در حدود 20 متر با پیكره جدال با شیر فاصله دارد , مشاهده می شود.

ت)‌ این سنگ نبشته در 5/4 متری تخته سنگ  بند “پ“  قرار دارد و دارای 19 حرف و یك حرف نیمه محو شده می باشد .

ث )‌ در قسمت بالایی نیمه پیكره بند  “ب“  و بر روی سنگی به ابعاد 22 در 24  سانتی متر  نوشته هایی در دو سطر 5 حرفی و 4 حرفی حكاكی شده است .

ج)‌ در ده متری شمال شرقی پیكره شیر , بر روی یكی از صخره های برجسته یك نوشته به طول 110 سانتی متر و به عرض 80 سانتی متر كه شامل 10 تا 15 حرف مشخص و نیمه مشخص می باشد , مشاهده می شود.

ح) دو قطعه سنگ در مجاورت یكدیگر قرار دارد  كه با تركی عمیق دو سنگ نبشته از هم مجزا گردیده اند . در روی یك قطعه 42 حرف و بر روی سنگ دیگر 26 حرف بر روی 5 سطر وجود دارد.

خ ) چند سنگ نبشته دیگر نیز وجود دارد كه كال جنگال را بصورت مجموعه ای از آثار باستانی حائز اهمیت معرفی كرده است .

 

 

 

 

 

 

                                                   

• آخرین ویرایش:یکشنبه 17 آذر 1387

ریشه‌شناسی واژه‌ی عشق 

 

 

زیباترین واژه‌ی زبان پارسی كه تا چندی پیش همه آن را عربی می‌دانسته‌اند و در چامه (شعر) و ادب پارسی و به‌ویژه هستی‌شناسی ایرانی جای‌گاهی بلند و برجسته دارد واژه‌ی "عشق" است. این واژه ریشه‌ی هند و اروپایی دارد و پیشینه‌ی آن بدین گونه است:

واژه‌ی "عشق" از iška اوستایی به چم (معنی)خواست، خواهش، گرایش ریشه می‌گیرد كه آن نیز با واژه‌ی اوستایی iš به چم "خواستن، گراییدن، آرزو كردن، جست‌وجو كردن" پیوند دارد. واژه‌ی اوستایی iš دارای بر گرفته های زیر است:

aēša : آرزو، خواست، جست‌وجو

išaiti : می‌خواهد، آرزو می‌كند

išta : خواسته، پسندیده

išti : آرزو، خواست.

پسوند ka نیز كه در iška اوستایی باشنده است كاربرد بسیار دارد و برای نمونه در واژه‌های زیر دیده می‌شود: mahrka: مرگ

:araska رشك، رشگ

:aδka جامه، ردا، روپوش

huška: خشك

pasuka: چهارپا، ستور

drafška: درفش

:dahaka گزنده (ضحاك)

واژه‌ی اوستایی iš هم ریشه است با:

در سنسكریت:

eṣ: آرزو كردن، خواستن، جُستن

:icchā آرزو، خواست، خواهش

:icchati می‌خواهد، آرزو می‌كند

:iṣta خواسته، پسندیده

iṣti: خواست، جستجو

در زبان پالی:

icchaka: خواهان، آرزومند

هم‌چنین، به گواهی شادروان فره‌وشی، این واژه در فارسی ِ میانه به شكلِ išt به چم خواهش، گرایش، دارایی و توان‌گری، خواسته و داراک باز مانده است.

خود واژه‌های اوستایی و سنسكریت نام برده شده در بالا از ریشه‌ی هند و اروپایی نخستین یعنی ais به معنی خواستن، میل داشتن، جُستن می‌آید كه ریخت نامی آن aisskā به چم خواست، گرایش، جست‌وجو است.

در بیرون از اوستایی و سنسكریت، در چند زبان دیگر نیز برگرفته‌هایی از واژه‌ی هند و اروپایی نخستین ais بازمانده است، از آن دسته‌اند:

در اسلاوی كهن كلیسایی :isko, išto جست‌وجو كردن، خواستن؛ :iska آرزو

در روسی :iskat جست‌وجو كردن، جُستن

در لیتوانیایی :ieškau جست‌وجو كردن

در لتونیایی iēskât: جستن شپش

در ارمنی :aic بازرسی، آزمون

در لاتین aeruscare: خواهش كردن، گدایی كردن

در آلمانی بالای كهن :eiscon خواستن، آرزو داشتن

در انگلیسی كهن :ascian پرسیدن

در انگلیسی امروز :askپرسیدن، خواستن

اما فرهنگ‌نویسان پیشین ما واژه‌ی عشق را به واژه ی عَشَق عربی (ašaq') به معنای "چسبیدن" (منتهی‌الا‌رب)، "التصاق به چیزی" (اقرب‌الموارد) پیوند كرده اند. نویسنده‌ی "غیاث‌اللغات" می‌كوشد میان "چسبیدن، التصاق" و "عشق" رابطه بر قرار كند و می نویسد:

«مرضی است از قسم جنون كه از دیدن صورت حسن پیدا می‌شود و گویند كه آن مأخوذ از عَشَقَه است و آن نباتی است كه آن را لبلاب گویند چون بر درختی بچسبد آن را خشك كند. همین حالت عشق است بر هر دلی كه طاری شود صاحبش را خشك و زرد كند».

از آنجا كه عربی و عبری از خانواده‌ی زبان‌های سامی‌اند، واژه‌های ریشه‌دار سامی هماره در هر دو زبان عربی و عبری با چم‌های همانند برگرفته می‌شوند. و شگفت است كه واژه‌ی "عشق" همتای عبری ندارد و واژه‌ای كه در عبری برای عشق به كار می‌رود اَحَو (ahav) است كه با عربی حَبَّ (habba) خویشاوندی دارد. واژه‌ی دیگر عبری برای عشق "خَشَق" (xašaq) است به چم خواستن، آرزو كردن، پیوستن، چسباندن، خوشی كه در تورات عهد عتیق بارها به كار رفته است (برای نمونه: سفر تثنیه ۱۰:۱۵، ۲۱:۱۱؛ اول پادشاهان ۹:۱۹؛ خروج ۲۷:۱۷، ۳۸:۱۷؛ پیدایش ۳۴:۸).

بر پایه‌ی نگرش استاد اسكات نوگل: واژه‌ی عبری خَشَق xašaq و عربی عَشَق ašaq' هم‌ریشه نیستند. واك ِ "خ" عبری برابر "ح" یا "خ" عربی است و "ع" عبری برابر "ع" یا "غ" عربی، و آن‌ها با هم در نمی‌آمیزند. هم‌چنین، هماره "ش" عبری به "س" عربی می‌دگرد و به‌وارون. خَشَق عبری به شایش (امکان) بسیار در آغاز به چم"بستن" یا "فشردن" بوده است، آن گونه كه برابر آرامی آن نشان می‌دهد. هم‌چنین، استاد ورنر آرنولد پامی‌فشارد كه "خ" عبری در آغاز واژه همیشه در عربی به "ح" می‌دِگَرَد و هرگز "ع" نمی‌شود. نكته‌ی دیگر این كه "عشق" در قر‌آن نیامده است و واژه‌ی به‌كار ‌رفته در آن همان ستاک (مصدر)حَبَّ (habba) است كه یاد شد، با برگرفته‌هایش مانند نام حُبّ (hubb).

در عربی امروز نیز واژه‌ی عشق كاربرد بسیاری ندارد و بیش‌تر حَبَّ (habba) و برگرفته‌های آن به كار می‌روند مانند: حب، حبیب، حبیبه، محبوب و دیگرها.

فردوسی نیز كه برای پاس‌داری از زبان فارسی از به كار بردن واژه‌های عربی آگاهانه و كوش‌مندانه خودداری می‌كند (اگر چه واژه‌هایی از آن زبان را به ناگزیر در این‌جا و آن‌جای شاهنامه به كار برده است) ولی واژه‌ی عشق را به آسانی و باانگیزه به كار می‌برد و با آن كه آزادی سرایش به او توانایی می‌دهد که واژه‌ی دیگری را جای‌گزین عشق كند، واژه‌ی حُب را به كار نمی‌برد. در سانی که واژه‌ی حب واژه‌ی بنیادی و روامند (معمولی) برای عشق در عربی است و مانند عشق نیز یك هجایی است و از این رو سنگِ سروده‌اش را به هم نمی‌‌زند. خداوندگار شاهنامه با آن كه شناخت امروزین ما را از زبان و ریشه‌شناسی واژه‌های هند و اروپایی نداشته است به شایش بسیار می‌دانسته است كه عشق واژه‌ای پارسی است. وی بدین گونه می‌سراید:

بخندد بگوید كه ای شوخ چشم // ز عشق تو گویم نه از درد و خشم

نباید كه بر خیره از عشق زال // نهال سر‌افكنده گردد همال

پدید آید آنگاه باریك و زرد // چو پشت كسی كو غم عشق خورد

دل زال یكباره دیوانه گشت // خرد دور شد عشق فرزانه گشت

این شایش نیز وجود دارد كه فردوسی خود واژه‌ی عشق را نه با "ع"، ون‌که به ریخت "اِشق" و یا هتا "اِشك" نوشته باشد كه هرآینه پی بردن به این نكته كار آسانی نیست، زیرا كهن‌ترین دست‌نوشت بازمانده‌ی شاهنامه به نزدیک دو سده پس از فردوسی بر‌می‌گردد. ریزبینانه‌تر گفته باشیم، این دست‌نوشت نسخه‌ای است كه در تاریخ ۳۰ محرم ۶۱۴ ماه‌شیدی رونویسی آن به پایان رسیده است (برابر با دوشنبه ۲۵ اردیبهشت ماه سال ۵۹۶ گاه‌شمار خورشیدی ایرانی و ۱۵ ماه می ۱۲۱۷ زادروزی ). ترادیسی ِ واك ِ فارسی ِ "ك" به عربی ِ "ق" نیز كم‌یاب نیست، چند نمونه: كندك ، خندق، زندیك ، زندیق، كفیز ، قفیز، كوشك ، جوسق.

كوتاه آن كه واژه‌ی اوستایی iš كه خود از ریشه‌ی هند و اروپایی نخستین ais به چم خواستن، گرایش داشتن، جُستن می‌آید، واژه‌ی iška و سپس išk را در پارسی میانه پدید آورده است و سپس به عربی راه یافته است كه در‌باره‌ی چه‌گونگی گذر این واژه به عربی نیز می‌توان دو شایش انگارید:

نخست آن است كه išk در دوران ساسانیان، كه ایرانیان بر جهان عرب چیرگی داشته‌اند (به‌ویژه بر حیره، بحرین، عمان، یمن، و هتا حجاز) به عربی وارد شده است. (برای آگاهی بیش‌تر از چه‌گونگی هنایش پارسی بر عربی در دوران پیش از اسلام نگاه كنید به نسک (کتاب) خواندنی آذرتاش آذرنوش "راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی"، چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۵۴)

دوم این است كه عشق در آغاز‌ دوران اسلامی به عربی اندر شده باشد و از آن جا كه فرهنگ‌نویسان و نویسندگان آن دوره از خاست‌گاه ایرانی این واژه آگاهی نداشته‌اند، كه مفهوم "خواستن و جست‌وجو كردن" را دارد، آن را با عربی عَشَق، كه به چم "چسبیدن" است، در‌آمیخته‌‌اند.

یك نكته‌ی جالب در این باره، كندوكاو در اندریافت عشق در عرفان ایرانی است كه عشق را با "جست‌وجو" و "گشتن" می‌پیوندد. به یاد آورید منطق‌الطیر عطار و جست‌وجوی مرغان را در خواستاری سیمرغ و یا بیت پرآوازه‌ی مولوی را:

هفت شهر عشق را عطار گشت // ما هنوز اندر خم یك كوچه‌ایم.

كه نشان دهنده‌ی معنی واژه‌ی عشق با ریشه‌ی پارسی آن "خواستن" و "جُستن" است،

سپاس‌گزاری :

نویسنده‌ی این نوشتار (محمد حیدری ملایری) از سرور اسكات ب. نوگل سراستاد پژوهش‌های انجیلی و باستانی در خاور (شرق) نزدیك ریاست بخش تمدن و زبان های خاور نزدیك از دانشگاه واشنگتن برای پاسخ‌گویی پیرامون ریشه‌شناسی واژه‌ی xašaq. و هم‌چنین از سرور استاد ورنر آرنولد سراستاد پژوهش‌های زبان‌های سامی از بخش زبان‌ها و فرهنگ‌های خاور نزدیك از دانشگاه هایدلبرگ آلمان و نیز سرور استاد جلیل دوستخواه سراستاد پژوهش‌های اوستایی برای گوش‌زدهای ایشان بر نخستین یادداشت‌های این نوشته سپاس‌گزاری می‌كند.

این نوشتار با اندکی پارسی‌سازی در این‌جا بازآورده شده است.

 

                                                            

 

• آخرین ویرایش:چهارشنبه 29 آبان 1387

پرویز رجبی

مهر و مهرگان یکی از کهن ترین یادگارهای هزاره های گمشده، با سرگذشتی پرماجرا است. خوشبختانه به سبب حضور فعال «میثرَه» یا «میترا» در فرهنگ هند و رخنه ی میترا به بیرون از مرزهای ایران، شناخت ما از او کمی بیشتر از چیزی است که از «مهر یشت» به دست می آوریم.

میترا پیش از زرتشت

میترا پیش از زرتشت یکی از بزرگ ترین خدایان هند و ایرانی بود. پرشوری کار میترا از زمان های بسیار تاریکی که از آن جز افسانه چیزی بر جای نمانده است آغاز می شود. از زمانی که ایزد هوم، نگهبان گیاه هوم، به وسیله ی میترا و به کمک «وَرونَه» و دیگر خدایان هند و ایرانی کشته می شود. سهم او از کشته او شیره ی اوست، که به زمین می پاشد و انواع گیاهان و جانوران از این شیره پدید می آیند. در حقیقت با این افسانه، انسان هند و ایرانی بخشی از آفرینش را با میترا در پیوند می داند.
یکی دیگر از کارهای سودمند میترا، کشته شدن گاو به دست اوست. زیرا از جریان خون گاو بر زمین، بر برکت و سرسبزی افزوده می شود و یا به روایت دیگر، انواع گیاهان و جانوران از جریان خون گاو بر زمین هستی می یابند. این افسانه ها بایستی کهن تر از آنکه تصور می کنیم باشند که جامعه ای روستایی و وابسته به زمین پدید آمده اند. با اینکه دسترسی به فرهنگ این جامعه محال است، می توان به میزان درماندگی او از فهم آفرینش پی برد. به این ترتیب میترا در میان خدایان هند و ایرانی پیش از زرتشت از ارج ویژه ای برخوردار می شود و رفته رفته نوشیدن شیره ی هوم و قربانی کردن گاو در راه میترا به صورت آیین پر اهمیتی برای مهرپرستان در می آید. با این همه وقتی از تقدس گاو سخن می رود، پیوند تقدس با کشته شدن گاو کمی دشوار می شود. باید که از حقیقت و افسانه به مقدار زیادی با هزاره های گم شده از دست رفته باشند.

شاید به سبب ارج میترا در میان مردم بوده است، که زرتشت حدود 10 سال به طور پنهان به تبلیغ دین خود می پردازد و در پنهان با میترا و قربانی کردن گاو مبارزه می کند. از نشانه های موجود چنین برمی آید، که مهرپرستان و مغان میترایی، به رغم کوشش های پنهان زرتشت، در تاریکی غارها، با پدیدآوردن خوفناک ترین صحنه ها، سرمست از هوم به قربانی گاو می پردازند. [1] میترا در میان برهمنان نیز کم و بیش از همان ارجی برخوردار بود، که در میان ایرانیان داشت. در «ریگ ودا»، در کنار وَرونَه، دیگر خدای پرقدرت برهمنان، جا به جا به نام میترا برمی خوریم، که پاسبان راستی و پیمان است. [2]

در سال 1907 در «بوغازکوی» آسیای صغیر، لوح های گلی چندی از سال 1400 پیش از میلاد به دست آمد، که در یکی از آن ها از میترا و ورونه، خدایان بزرگ هند و ایرانی کمک خواسته شده است. این لوح که درباره ی پیمانی است که میان هیتی ها و میتانی ها بسته شده، نشان از آن دارد که طیف فرهنگ آریایی (ایرانی) دست کم در این تاریخ در منطقه حضور داشته است.

میترا پس از زرتشت

با اینکه از لوح بوغازکوی به خوبی پیداست که میترا در فلات ایران و غرب این فلات نامی آشنا بوده است، تا زمان اردشیر دوم هخامنشی (359 - 404 پیش از میلاد) و سنگ نبشته ی او در همدان، از میترا خبری نداریم. اردشیر می گوید : [3]

«این کاخ را به خواست اهورمزدا، آناهیتا و میترا من بنا کردم. اهورمزدا، آناهیتا و میترا، مرا از هر بلا بپایند و این را که بنا کردم خراب نکنند و به آن آسیب نرسانند.»

در حالیکه هیچ شاهدی نداریم که زرتشت سرسختانه با میترا و مهرپرستی در ستیز نبوده باشد، آیا لوح مورخ 1400 پیش از میلاد بوغازکوی پیش از ظهور زرتشت نوشته شده است و تاریخ ظهور زرتشت را باید میان سال های 1400 و 400 پیش از میلاد جست ؟
آیا رستاخیز زرتشت در شمال خاوری ایران، به صورت یک حرکت منطقه ای، سال ها و سده ها درجا زده است و زرتشت در آغاز کار هخامنشیان هنوز به مقام والای خود نرسیده بوده است ؟
پس چرا در سنگ نبشته ی بزرگ داریوش (486 - 522 پیش از میلاد) در بیستون از نام میترا خبری نیست ؟ داریوش در این سنگ نبشته، بارها این فرصت را داشته است که از میترا، خدای راستی و پیمان نامی به میان آورد. یا پس از گذشت نزدیک به یک سده از داریوش و جا افتادن حکومت هخامنشی و رونق حکومت درباری، دوباره فضا آماده ی دینداری «لوکس» درباری شده بوده است ؟
در آخرین سنگ نبشته ی هخامنشی از اردشیر سوم [4] (338 - 359 پیش از میلاد) در تخت جمشید، که در دیوار شمالی صفه ی کاخ اردشیر و کنار پلکان سمت غربی کاخ داریوش کنده شده است، می خوانیم :

«اهورمزدا و میترای خدا مرا و این کشور را و آنچه را که من کردم بپایاد !»

جالب توجه است، که اردشیر سوم نه تنها نام آناهیتا را حذف می کند، صفت خدایی را هم برای میترا می آورد. به گمان، پس از زرتشت دوباره از زمان اردشیر مهرپرستی آغاز به گسترش می کند. پلوتارخ [5] نیز گزارش جالب توجهی دارد درباره ی داریوش سوم (330 - 335 پیش از میلاد)، آخرین شاه هخامنشی. داریوش هنگامی که خبر مرگ همسرش را، که اسیر یونانیان بود، شنید به تریئوس گفت :

«اگر هنوز مرا خواجه ی خود می دانی، تو را به فروغ میترا سوگند می دهم، راست بگو !...»

با این همه از میزان زرتشتیان و مهرپرستان و یا زرتشتیانی که به میترا نیز توجهی داشتند در زمان هخامنشیان چیز زیادی نمی دانیم. ظاهرا هنوز یک نوع آزادی نسبی در باورهای دینی وجود داشته است. یعنی به سبب هنجار و شکل زندگی، جز گاهی که دین در سطح بالا نقشی سیاسی داشته است، در میان توده های پایین مردم آنچنان صورت فعالی نداشته است، که مداخله ی جدی دربار را فراهم آورد. بر خلاف نظر برخی از دانشمندان و از آن میان دیاکونوف [6] که معتقد است، مغان درباری و هخامنشیان می توانسته اند برای پدیدآوردن یکپارچگی و جلوگیری از تجزیه ی کشور، دین زرتشت را پذیرفته باشند، نگارنده بر این باور است، که در این دوره هنوز دین نمی توانسته است عامل وحدت ملی شود. علاوه بر این نشانه هایی در دست است که هخامنشیان به سنت های دینی پیش از زرتشت التفات بیشتری داشته اند. داریوش همواره در کنار اهورمزدا از خدایان دیگری همپشتی می خواهد. خشیارشا در یک نوبت هزار گاو قربانی کرد [7] و آمِستریس، همسر خشیارشا، در سن پیری فرمان داد تا دو بار 7 نفر از جوانان پارسی را قربانی کنند. [8]

میترا در زمان هخامنشیان

با اینکه در زمان اشکانیان نقش میترا شفاف تر می شود و خواهیم دید که رخنه ی مهرپرستی به غرب در زمان اشکانیان انجام می پذیرد، جز درباره ی بخش های شمال باختری امپراتوری اشکانیان، آگاهی چندانی درباره ی میترا در این دوره نداریم. اما گمان می رود در همین دوره است که سرانجام میترا با مهر یشت، با از دست دادن برخی از ویژگی های خود، به بدنه ی اصلی آیین زرتشت پیوند خورده باشد. از نقش میترا در ارمنستان و شرق آسیای صغیر نیز که میترا توجه خاصی دارد، می توان به همین نتیجه رسید، که میترا در دوره ی اشکانی فعال تر شده است. یعنی روندی که با اردشیر دوم هخامنشی آغاز شده بود رسمیت پیدا کرده و دیگر میترا را نمی توان از کیش زرتشتی جدا کرد. او اینک در اوستای متاخر جای ویژه ی خود را می یابد و به آرامی «زرتشتیگری» پا به میدان می گذارد، تا در دوره ی ساسانی به اوج خود رسیده و سرانجام آیین زرتشت را از پای درآورد. اصولا با نشانه هایی که در دست داریم، گمان هم نمی رود که اشکانیان توجه خاصی به دین و مخصوصا آیین زرتشت داشته بوده باشند. آن ها با روحیه ی جنگجویی خود، بیشتر می توانسته اند از دین به جنبه های نمایشی آن دلبسته باشند. البته نقش سلوکیان را هم نباید از نظر دور داشت. بنا بر این، بی آنکه تاکید و کوشش خاصی در میان باشد، مهرپرستی و آیین های آن با روحیه ی اشکانیان سازگارتر می بود.

با اینکه از لوح 1400 پیش از میلاد بوغازکوی پیداست که آسیای صغیر با میترا بیگانه نبوده است، اما در زمان اشکانیان میترا در ارمنستان و آسیای صغیر سرشناس می شود. البته باید توجه داشت که در گزارش های موجود، نمی توان، از میترایی بودن اجرای آیینی مطمئن بود. بسا که مراسمی با شیوه ی اوستای متاخر انجام می پذیرد، اما به سبب تاکید زیادی که بر هوم یا قربانی می شود، چنین برداشت می شود که یک آیین خالص میترایی انجام گرفته است. این نوع مراسم گذشته ای دیرین دارد. در این میان تنها باید مرز زمان مهرپرستی و آیین زرتشتی که مهر را در مقام یکی از ایزدان خود پذیرفته است روشن شود. که البته کار دشواری است. مثلا اگر مهر یشت، بدون توجه به آیین زرتشت، خوانده شود، خواننده تصور خواهد کرد که با سرودی از مهرپرستان سر و کار دارد.

در نگاره ای از سده ی پنجم پیش از میلاد، که از غرب آسیای صغیر به دست آمده است، با یکی از آیین ها قربانی آشنا می شویم :
دو نفر، در حالی که برای جلوگیری از برخورد نفسشان با آتش پنام بسته اند، دبوس به دست جلو یک محراب «یا مهراب ؟» بلند ایستاده اند. پشت سر اینان یک قوچ و یک گاو نر قرار دارد.

بنا به روایت مغی به نام «اوستانِس» [9] برای نخستین بار مهرپرستی را در میان همسایگان غربی ایران رواج داده است و پس از رفتن مهرپرستی به غرب و آشنایی مغان با کاهنان بومی، این کاهنان در لباس مغان هلنی، آیین های جشن میتراگان را، از آن میان آیین های قربانی را، برای بزرگداشت میترا در آسیای صغیر رونق داده اند. دراین آیین ها شاه یا ساتراپ رقص مذهبی را، که لابد مانند سماع صوفیان بوده است، رهبری می کرد و همراه شرکت کنندگان می رقصید. و این در حالی بود که شاه و دیگر شرکت کنندگان با نوشابه ی هوم از خود بی خود بودند. «استرابون» [10] در نخستین سده ی میلادی شاهد یکی از این جشن ها بوده است. به گفته ی او مغان در طول جشن آواز می خوانند.

شاید مغان در سال 66 میلادی پا به خاک روم نهاده باشند. پیش از این گفتیم هنگامی که تیرداد اول اشکانی، به پادشاهی ارمنستان برگزیده شد، بر آن شد که برای حل اختلافی دیرین به رم رفته و تاج شاهی را از دست نِرون، امپراتور روم بگیرد. [11] تیرداد برای جلوگیری از بی احترامی به عنصر آب، طی سفری 9 ماهه از راه ناپل به رم رفت. ورود این شاهزاده ی اشکانی به رم، همراه مراسم با شکوهی به سبک شرقی بود. 3 هزار سرباز اشکانی و تنی چند از مغان همراه تیرداد بودند. تیرداد هنگامی که به حضور امپراتور رسید، گفت :

«فرمانروا منم، از تخم ارشک ...، اما برده ی تو ام [12] و نزد تو آمده ام، تا میترا را در لباس تو نیایش کنم. من همان کاری را خواهم کرد، که تو بخواهی ...»

سپس نرون دیهیم شاهی را بر سر تیرداد نهاد. اگر این گزارش درست باشد، نِرون نخستین امپراتور روم است که در زمان اشکانیان با میترا و مهرپرستی آشنا شده است. نرون خیلی میل داشت که به نام خدای خورشید شهرت پیدا کند. حتی در باغ کاخ نرون مجسمه ای بزرگی بود که تجسم خدای خورشید بود. میترا نیز با خورشید ارتباط تنگاتنگی دارد. این پیوند آنچنان زیاد است که امروز نیز در پی نماز خورشید، که هر روز سه بار باید خوانده شود، مهر نیایش خوانده می شود. در روزگار ساسانیان خورشید مهر ایزد خوانده می شد. [13]

باری، یک سده پس از سفر تیرداد به رم، مهرپرستی در روم جا افتاده بود و میترا مقام استواری داشت و می رفت که با رنگ و رویی رومی سده های پیاپی در اروپا ماندگار شود ... البته میترا نمی توانسته است، بی آنکه سابقه ای در روم داشته باشد، با سفر تیرداد، بی درنگ پذیرفته شود. میترا درست یک سده پیش تر از تیرداد، با دزدان دریایی دریای کیلیکیه به روم راه یافته بود. به گزارش پلوتارخ [14] دزدان دریایی نیرومندی که مدت ها گذرگاه های آبی دریای اژه و مدیترانه را برای بازرگانان پر مخاطره کرده بودند، از پومپه (پومپیوس)، یکی از سرداران بزرگ روم در جنگ های ایران و روم، در سال های 67 تا 78 پیش از میلاد، شکست می خورند و پس از اسارت در ایتالیا، به ویژه در شهر اوسیتا، اسکان داده می شوند. این دزدان آیین مهرپرستی را در دیار تازه رواج می دهند.

پیداست که اگر هزاره های گمشده را بازمی یافتیم، دسترسی به شوخی هایی از این دست فراوان می شد. گاهی یک سوسوی کوچک در قلمروی تاریک از تاریخ چنان وسوسه انگیز می شود، که مورخ به زحمت می تواند از آن سوسو چشم بکند. آیا هِرمِس (مرکوری) که دزدان او را از آن خود دانسته و دلبسته ی او بودند، ویژگی هایی مانند میترا داشته است ؟ چگونه و به چه دلیلی این دزدان به میترا، خدای دوستی و پیمان، اعتقاد داشته اند ؟ با گزارش پلوتارخ غیر مستقیم به این حقیقت هم می توان رسید، که میترا، اگر هم درباره ی او از درون ایران آگاهی چندانی نداریم، در بیرون از ایران چنان آوازه ای داشته است، که این آوازه به گوش دزدان دریایی نیز رسیده بوده است.
دوباره یاد لوح بوغازکوی از 1400 پیش از میلاد می افتیم. آیا دست کم از 1400 پیش از میلاد، میترا در آسیای صغیر همچنان به زندگی خدایی خود ادامه داده و حدود 70 پیش از میلاد، همراه دزدان دریایی اسیر به ایتالیا رفته است ؟ نرون پیش از دیدن تیرداد چقدر درباره ی میترا می دانسته است ؟ نقش میترا در جا افتادن دین کاملا متفاوت مسیح در روم چه بوده است ؟ آیا هنوز هم می توان در مسیحیت غرب نشانی از میترا یافت ؟ صلح و دوستی بارزترین صفت میترا است ...

دلائل دیگری نیز در دست است که نقش اشکانیان ِارمنستان در رواج مهرپرستی ناچیز نبوده است. سنگ نگاره ی بزرگ آنتیوخوس کُماژِن (34 - 69 پیش از میلاد) و میتراداد (مهرداد) در نمرود داغ ارمنستان کوچک، بهترین کارنامه ی عظمت میترا در این دوره است. [15] هر دو ساتراپ، در صخره ای عظیم، خدایان نیکان خود را به تصویر کشیده اند. آنتیوخوس در میان این خدایان بر تخت نشسته است. در سنگ نبشته نگاره ها، میترا در کنار دیگر خدایان بومی و آبایی جای والایی دارد. در هردو نگاره، آنتیوخوس و مهرداد دست میترا را می فشارند و میترا لباسی اشکانی بر تن دارد.

                 

سنگ نگاره ی میترا در نمرود داغ، آناتولی خاوری
عکس از پژوهش های ایرانی

سکه ای که به وسیله ی گودریان سوم (244 - 238 میلادی) در تاروس زده شده است، نماینده ی ادامه زندگی میترا در این ناحیه است. در این سکه میترا در حال کشتن گاو است. نشانه های دیگر و فراوانی از رخنه ی گام به گام به مغرب زمین در دست است، که در اینجا به چند اشاره ی کوتاه بسنده می شود: [16]

تراژِن، امپراتور روم، با تصرف داسیا (رومانی امروز) در سال 106 میلادی، میترا را به رومانی برد و در نتیجه معبدهای زیادی برای برگزاری آیین های میترایی در این سرزمین پدید آمد.
هادریان تا اسکاتلند پیش رفت و در کنار دژها و استحکاماتی که برای سپاهیان خود ساخت، معبدهایی هم برای میترا در نظر گرفت، که مانده هایی از یکی از این معبدها هنوز هم بر جای است.
لژیون های رومی در پی متصرفات جدید، به هر جا که گام می نهادند، معبدی هم برای میترا می ساختند. در رومانی، در بلغارستان، در یوگوسلاوی، در آلمان، در اتریش، در انگلستان، در فرانسه، در اسپانیا و شمال آفریقا، معبدهایی برای میترای ایرانی ساخته شد.
راز دلبستگی مردم آن سامان به خدایی این چنین بیگانه، یکی دیگر از مساله های بلاتکلیف تاریخ است. باید دید که روان شناسی تاریخ چه پاسخی خواهد یافت. چرا کومودوس (192 - 180 میلادی)، امپراتور روم، به میترا می گرود ؟ در 3 معبدی که ماکسیمیانوس (305 - 286 میلادی)، امپراتور روم، در دالماسی، شمال غربی یوگوسلاوی ساخت و در معبدهای دیگری که در شمال آفریقا بنا کرد، چه آیین هایی برگزار می شده است. جامعه ی امپراتوری بزرگ روم چه برداشتی از میترا داشت، که در سال 307 میلادی دیوکلسین، امپراتور روم، میترا، خورشید شکست ناپذیر را یاور و نگهبان ِماندگاریِ روم خواند و برای میترایی این چنین پر اعتبار، معبدی در کارنونتوم، در نزدیک وین ساخت ؟ آیا رومیان در سرزمین سرسبز خود می دانستند که میترا مسافری غریب از سرزمین کوهستان های خشک، نمکزارهای گسترده و بیابان های برهوتِ شن های روان است ؟ چرا زرتشت با چنین اقبالی رو به رو نشد ؟ راز دلبستگی این سامان نیز به میترا شگفت انگیز است، که به رغم مخالفت زرتشت با میترا، می سراید :

«مهر فراخ چراگاه به سرزمین های آریایی خانمان خوش و سرشار سازش و آرامش می دهد.
او زبان آوری است با هزار گوش و ده هزار چشم، که بُرزمند و بلند بالا، بر فراز برج پهنی ایستاده و نگهبان زورمندی است که هرگز خواب به چشمان او راه نمی یابد.
او، همراه باد پیروزمند، به رزم آورانی روی می آورد، که با خشنودی درون و منش نیک و باور درست از او ستایش می کنند.
رزم آوران بر پشت از او تندرستی خود و ستور و نیروی بازشناسی دشمنان از دور و چیرگی بر آن ها را می خواهند.
او نخستین ایزدی است که پیش از برآمدن خورشیدِ تیز اسب، آراسته به زیورهای زرین، از فراز کوه زیبای البرز سر درمی آورد و بر همه ی خانه های آریایی می نگرد.
آنجا که شهریاران دلیر و رزماوران بسیار بسیج می کنند، چارپایان را کوهساران و چراگاه های فراوان است، آنجا که دریاهای ژرف و پهناور دارد، آنجا که رودهای پهناورِ ناوتاک با خیزاب های خروشان دارد که به سوی مرو و هرات و سغد و خوارزم می شتابند.»

طبق سنت زرتشتی، در پل چینود، دادگاهِ رسیدگی به اعمالِ درگذشتگان، از سه ایزد میترا و سروش و رشن تشکیل می شود و ریاست دادگاه با میترا است که انصافی خدشه ناپذیر دارد. [17] پیداست که میترا در چارچوب آیین زرتشت، به این مقام در دوره ی اوستای متاخر، پس از پیوندش به آیین زرتشت، رسیده است. از یسنا 43 [18] چنین برداشت می شود که دادگری با سروش است.

جشن مهرگان

طبیعی است که در ایران باستان، در پیوند با ایزد بزرگی مانند میترا، جشن یا جشن هایی نیز وجود داشته است. امروز هم جشن مهرگان نامی آشنا است.
در ایران باستان سال به دو فصل هَمَه و زَیَنَه (تابستان و زمستان) تقسیم می شد. به عبارت دیگر سال دو نقطه ی اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی داشت. [19] جشن اعتدال پاییزی به نام میترا بود، که میتراگان یا مهرگان خوانده می شد. یعنی فصل کوشش برای بار آوردن غله و پروار کردن چاپایان به پایان می رسید و فصل آرامش و استراحت آغاز می شد. [20] و برای میترا قربانی می کردند. هنوز هم، در پاره ای از روستاهای زرتشتی نشین ایران، به هنگام جشن مهرگان، کشاورزان از خرمن خویش برای آتشکده هدیه می آورند و هر خانواده در خور توانایی خود حیوانی را قربانی می کند. [21] به گمان، این قربانی اشاره دارد به گاو یکتا آفریده، که به روایت اساطیری بذر و تخم گیاهان و جانوران سودمند و اهلی از بدن او ریخته است. با این قربانی تجدید حیات گیاهان و جانوران تضمین می شود. در آتن باستان نیز قربانی برای خورشید به همین منظور انجام می گرفت. در اسکاندیناوی نیز با آغاز زمستان، برای فروانی محصول در سال دیگر، قربانی می کردند. [22]

در کنار سنگ نبشته ی اردشیر دوم، کهن ترین گزارش مکتوبی که درباره ی جشن مهرگان داریم از کتسیاس [23] است :

«به رسم پارس ها، شاهنشاه فقط یک بار می تواند، تا حد مستی بنوشد، و آن روز قربانی برای میترا است.»

پیش از زرتشت، قربانی با نوشیدن هوم همراه بوده است. بنا بر این گمان می رود که در جشن مهرگان نیز آیین برگزاری جشن با نوشیدن همراه بوده است. کتسیاس پزشک یونانی اردشیر بود. اگر هم پیش از اردشیر چنین رسمی در ایران وجود نداشته است، گزارش این پزشک کاملا هماهنگ با سنگ نبشته ی اردشیر است، که در آن برای نخستین بار از میترا نام برده می شود. به این ترتیب، به این گمان هم می توان رسید، که مهر یشت می توانسته است در زمان اردشیر هخامنشی هم سروده شده و یا جان گرفته باشد.
در مهر یشت، [24] از قربانی همه نوع جانور در راه میترا سخن رفته است :

«ای سپیتمان !
مهر را بستای و پیروان خویش، مزداپرستان را بیاموز،
که ستوران خُرد و بزرگ و پرندگانی را که با شهپر به پرواز درآیند،
نزد او پیشکش برند.»

سِرّ دوام این جشن را تا قرن بیستم در اروپا، می توان حاصل رخنه ی مهرپرستی در حدود سال های میلاد مسیح به اروپا دانست. برای مهرپرستان، کشتن گاو رایج ترین کاری بود که انجام می گرفت. به گزارش استرابون [25] ساتراپ ارمنستان به هنگام جشن مهرگان 20 هزار کره اسب به دربار ایران هدیه می کند. صرف نظر از اغراق آمیز بودن شمار اسب ها، روشن نیست که این اسب ها برای قربانی بوده اند یا منظوری دیگر. بویس [26] هدیه ی اسب را در ارتباط با خورشید تیزتک بودن میترا می داند. آیا اسبانی که در نگاره های تخت جمشید، در میان هدیه های هیات های نمایندگی به چشم می خورند، هم در ارتباط با میترا بوده اند ؟

مسعودی [27] در اوایل سده ی چهارم هجری درباره ی جشن مهرگان می نویسد :

«... از نوروز تا مهرگان 169 روز است. ایرانیان درباره ی مهرگان گویند، که به روزگاران قدیم، یکی از پادشاهان ایران به همه ی مردم از خاص و عام ظلم می کرد و این پادشاه مهر نام داشت. و ماه ها را با نام ملوک می نامیدند. مثلا می گفتند، مهرماه، و عمر این پادشاه دراز شد و ظلم وی سخت شد. در نیمه ی این ماه، یعنی مهر ماه، بمرد و روز مرگ وی را مهرجان نامیدند. یعنی مهر جان داد !...»

این گزارش نادرست، همه ی آن چیزی است که یک مورخ اسلامی درباره ی مهرگان دارد. گزارش ثعالبی [28] هم آگاهی چندانی به دست نمی دهد. از مطلب طولانی او درباره ی جشن مهرگان چیزی که دستگیرمان می شود، این است که در زمان اشکانیان جشن مهرگان برگزار می شده و در زمان خسرو پسر فیروز، هدیه هایی به شاه داده می شده است. گزارش بیرونی، که متعلق به اواخر سده ی چهارم هجری است، نیز افسانه است. چون در هر حال آگاهی بیرونی بیشتر از مردم روزگار او بوده است، نقل آن در پانویس، [29] برای داشتن برداشتی از نظر یک دانشمند، درباره ی یکی از کهن ترین جشن های ایران باستان، که همزمان در اروپا از رونق چشمگیری برخوردار بوده، جالب توجه است. شاید اگر در این زمان جشنی کهن از اروپا، در ایران معمول می بود، اروپاییان به آن اشاره می کردند. برای نمونه کافی است که بخشی از سفرنامه ی مجعول فیثاغورث را بخوانیم. [30]
این سیاحت نامه را از جمله به سبب حضور زرتشت در مجلس میترایی مجعول و خیالی دانسته اند. در صورتی که زرتشت می تواند نام هر مرد روحانی یا غیر روحانی دیگری نیز باشد. در گزارش منسوب به فیثاغورث چیزی که بتوان آن را دروغ و یا غیر عملی پنداشت وجود ندارد.

مورخ هنگامی که روایت های موجود درباره ی منشأ جشن مهرگان را بررسی می کند، نمی تواند خود را از این وسوسه رها کند، که آیا کشته شدن گئومات به دست داریوش و یارانش به نوعی در پیوند با جشن مهرگان نیست ؟ چند نکته به این وسوسه دامن می زنند :

1. به نوشته ی خود داریوش (بیستون، ستون 1، بند 13، خط 55)، روز دهم (حدود اول مهر ماه ( از ماه بَغَیادیش) مهرگان ؟ [31] ) سال 522 پیش از میلاد، گئومات کشته شد.

2. کتسیاس، [32] پزشک اردشیر دوم، جریان کشته شدن گئومات و سپس کشته شدن مغان را به دست هواداران داریوش [ جشن ] مغ کشان می نامد.

3. به گفته ی هرودت [33] مغ کشان، 5 روز طول کشیده است. [34]

4. در نوشته های اسلامی، مهرگان جشن پیروزی فریدون بر ضحاک است. [35]

5. جشن مهرگان از 16 مهر است تا 21 مهر، که رام روز است. آغاز جشن مهرگان عامه و انجام آن مهرگان خاصه نامیده می شود.

6. فردوسی، روز پیروزی فریدون بر ضحاک را روز اول مهر می داند. [36]

7. جشن سالانه ی به قدرت رسیدن داریوش، روز دهم بَغَیادیش برگزار می شده است. [37]

آیا جشن پیروزی داریوش بر گئومات و جشن مغ کشان ناشی از آن، تصادفا مصادف با جشن مهرگان شده است ؟ [38]

با فروپاشی فرمانروایی ساسانیان، جشن های گوناگونی که در ایران برگزار می شدند، تا حدودی به بوته ی فراموشی سپرده شدند. با این همه، از همه ی نشانه های تاریخی چنین برمی آید، که ایرانیان ِپیشگامی که نهضتی مردمی را رهبری می کردند، تنها به سبب پدید آوردن روح پایداری همواره کوشیدند، با زنده نگه داشتن برخی از این جشن ها و انگیزاندن مردم به رفتارهای مشابه، با پدیدآوردن یک پارچگی ملی، در برابر یورش های پر از ظلم و ستم فرمانروایان عرب ایستادگی کنند.
بی دلیل نیست، مهتدی، خلیفه ی عباسی، در اواخر سال 255 هجری از پذیرفتن هدیه های مهرگانی سر باز می زند. [39]

مهرگان و موسیقی

با توجه به بسیار کهن بودن جشن مهرگان، طبیعی به نظر می رسد، که ایرانیان سروده و ترانه هایی نیز درباره ی مهرگان ساخته باشند. دور نیست که برخی از این ترانه ها به خاطر کهنسالی به چنان حدی رسیده باشند که کم کم به صورت مقام و لحن وارد موسیقی سنتی ایران شده باشند. برهان می نویسد :

«مهرگان بزرگ نامی است از موسیقی که آن را بزرگ خوانند. مهرگان کوچک نام مقامی است که آن را کوچک خوانند. مهرگان کوچک به معنی مهرگان خُردک است، که نام مقامی باشد از موسیقی. مهرگانی بر وزن و معنی مهربانی باشد، که نام لحن بیست و پنجم است از سی لحن باربد و نام نوایی هم هست.»

معین در حاشیه ی این مدخل نوشته است، که در 31 لحن باربدی که نظامی در خسرو شیرین در عنوان «گفتار اندر صفت باربد و بخشش خسرو» آورده، که لحن بیست و پنجم روز فرخ است و مهرگانی لحن دوازدهم است. هم اکنون در میان گوشه های آواز شور، پس از نغمه، نشیب و فراز کوچک نواخته می شود. شاید بتوان این نغمه ها را باقیمانده ی آن نغمه ها تصور کرد. در میان 12 مقام فارابی و صفی الدین ارموی مقام یازدهم، مهرگان ثبت شده است، که لحن آن بر ما مجهول است. در کتاب ردیف موسیقی ایران، نغمه ای به این نام وجود ندارد، اما لحن بیست و هشتم و سی ام بزرگ ثبت شده است، و لحن سی و یکم بزرگ است. [40]

---

• آخرین ویرایش:چهارشنبه 10 مهر 1387